Rozwiany płaszcz wojownika z Pelli

Misa szkliwiona z Pelli – Grecja, datowana na drugą połowę XII wieku, została odkryta w 1987 roku podczas wykopalisk ratowniczych prowadzonych na wschód od pozostałości bazyliki biskupiej. Stanowisko leży w regionie Macedonii Środkowej, na obszarze dawnego miasta, które w starożytności było stolicą królestwa macedońskiego. W późniejszych wiekach Pella pozostawała ważnym ośrodkiem osadniczym, a pozostałości bazyliki biskupiej przypominają o jej roli jako ośrodka życia religijnego.

Replika została wykonana na podstawie rekonstrukcji talerza, w której uzupełniono brakujące fragmenty zabytku. Pozwoliło to odtworzyć jego formę oraz przyjrzeć się bliżej przedstawieniu figuralnemu i sposobowi wykonania dekoracji.

Misa ma półkulisty  korpus, pierścieniowatą podstawę i szeroki, poziomy wylew. Wykonano ją z czerwonawej gliny, a jej powierzchnię pokryto cienką warstwą białej angoby. Wnętrze, górną powierzchnię krawędzi oraz górne części obu uchwytów pokrywa szkliwo o delikatnym zielonym zabarwieniu.

Dekorację wnętrza podzielono koncentrycznymi okręgami na trzy strefy. Górną wypełnia ornament spiralny, a szerszą, środkową zdobią malowane spirale w kolorze zielonym i brązowym. Na ściance naczynia, w polu wyznaczonym przez dwa koncentryczne okręgi, umieszczono przedstawienie wojownika wykonane delikatnym sgraffitem. Otaczają je ryte motywy roślinne.

Centralnie umieszczono wojownika o sylwetce i twarzą zwróconą w prawo. Na głowie ma półkulisty hełm, a tułów osłania stylizowany napierśnik z klapami u dołu. Za jego plecami rozwiewa się długi płaszcz ozdobiony kropkami. W prawej ręce trzyma włócznię, w lewej owalną tarczę. Twarz ukazano z profilu, z długimi włosami, cienkim, spiczastym nosem, okrągłym okiem, małymi ustami i wydatnym podbródkiem.

Grafika na pergaminie zbliżenie na samego wojownika

Przedstawienie łączy schematyczne ujęcie ludzkiej postaci z próbą oddania jej ruchu i charakteru. Sylwetkę podporządkowano czytelności atrybutów, a szczegóły twarzy, stroju i uzbrojenia opracowano za pomocą oszczędnych, wyrazistych linii. Nie chodziło tu o wierne odwzorowanie anatomii, lecz o stworzenie rozpoznawalnego wizerunku uzbrojonego wojownika.

Istotnym elementem kompozycji jest zestawienie postaci z otaczającą ją ornamentyką roślinną. Wojownik nie został przedstawiony jako bohater rozbudowanej sceny narracyjnej, lecz włączony w dekoracyjny układ wnętrza misy. Dzięki temu przedstawienie figuralne współgra z ornamentem i efektami uzyskiwanymi za pomocą różnych technik zdobniczych.

Półkulisty kształt hełmu przywodzi mi na myśl niektóre formy uzbrojenia znane ze średniowiecznej Skandynawii. To skojarzenie skłania do pytania, czy mamy do czynienia jedynie ze schematycznym wyobrażeniem uzbrojenia, czy może ze śladem konkretnej tradycji wojskowej?

Pieśni akryckie – głos bizantyjskiego pogranicza

Wizerunek wojownika można rozpatrywać w szerszym kontekście bizantyjskich wyobrażeń o bohaterach i obrońcach rubieży cesarstwa. Badacze łączą część podobnych przedstawień na ceramice z bohaterami epiki akryckiej, opiewającej czyny strażników pogranicza, którzy strzegli granic Bizancjum i mierzyli się z jego przeciwnikami. Nie można jednak wykluczyć innych odniesień, związanych z rzeczywistymi wojownikami służącymi cesarstwu, wśród nich Waregami. Od X wieku skandynawscy wojownicy służyli w Bizancjum, także w cesarskiej gwardii wareskiej. Nie oznacza to jednak, że postać z misy z Pelli należała do tej formacji. Nie ma podstaw do jednoznacznego określenia jej tożsamości.

Wątek obrońców pogranicza pojawia się również w greckich pieśniach tradycyjnych związanych z postacią Digenesa Akritasa, legendarnego wojownika znanego ze średniowiecznej epiki. W pieśni „Akrytas wyrusza na polowanie” zwykła wyprawa bohatera przybiera nieoczekiwany obrót, gdy na rozstaju dróg staje przed nim Charon¹, postać związana ze światem zmarłych. Ich spotkanie prowadzi do próby sił, w której stawką jest coś więcej niż zwycięstwo. Pieśń zachowana w tradycji ustnej greckiego Pontu² łączy opowieść o niezwyciężonym wojowniku z jednym z najbardziej przejmujących motywów ludowej wyobraźni: konfrontacją człowieka ze Śmiercią.

Pieśń o
Digenesie Akritasie

Akrytas wyruszył na polowanie, ku łowiskom podążał,
na rozstaju dróg napotkał Charona.

„Charonie, cóż masz przeciw mnie, że wciąż za mną podążasz?
Akrytasem mnie zowią, Biada ³ Akrytasowi!”

„Cicho, cicho, mój Akryto, nie chełp się tak bardzo!
Chodź, zmierzmy się w zapasach na srebrnym klepisku”.

„Jeśli ja cię pokonam, zabiorę twego czarnego rumaka,
a jeśli ty mnie zwyciężysz, weź moją duszę i odejdź”.

Stanęli do walki i Charon zwyciężył.
Akrytas dosiadł konia i ruszył do swej ukochanej.

„Wyjdź, ukochana, przygotuj mi łoże śmierci,
połóż mi kwiaty u głowy, kwiaty z górskich pastwisk”.

 

Przekład z greckiej pieśni ludowej w dialekcie pontyjskim.

¹ Charon (Χάρος) w greckiej tradycji ludowej jest personifikacją Śmierci. W pieśniach akryckich występuje jako przeciwnik bohatera, z którym podejmuje on walkę.

² Pont (gr. Πόντος, Póntos) to historyczna kraina położona na południowym wybrzeżu Morza Czarnego, w północno-wschodniej części Azji Mniejszej. Z regionem tym związana jest wielowiekowa tradycja greckich społeczności pontyjskich, obejmująca własną odmianę języka greckiego, pieśni i przekaz ustny.

³ W innym wariancie tej pieśni Akrytas określa siebie jako ανίκητον Ακρίταν, czyli „niezwyciężonego Akrytasa”. Wariant ten rozwija deklarację bohatera, kładąc nacisk na jego siłę i niezwyciężoność.

Nagranie studyjne pieśni z 1 listopada 2004 roku. Wykonanie: Ilias Yfantidis. Domna Samiou Greek Folk Music Association, „Ακρίτας πάει και σο κυνήγ’” [Akritas Goes Hunting].
Dostęp online: https://domnasamiou.gr/song/akritas-paei-kai-so-kynig/

Opracowanie: Krzysztof Dziewientkowski
Rekonstrukcja: Krzysztof Dziewientkowski
Pierwsza publikacja: 12 10 2026
Ostatnia aktualizacja:

Źródło:

Papanikola-Bakirtzi, D. (red.) 2002. Everyday Life in Byzantium. Byzantine Hours, Works and Days in Byzantium. Ateny: Kapon Editions. Dostęp online: Brak*