Popielnica twarzowa z Trzebiatkowej – Tajemnica jeźdźca
Rekonstrukcja wykonana została w 2016 roku na podstawie popielnicy odkrytej na stanowisku archeologicznym ludności kultury pomorskiej w Trzebiatkowej (gmina Tuchomie, woj. pomorskie). Powstała dla Skansenu Starożytnego Cmentarzyska Kultury Pomorskiej, prezentującego rekonstrukcję cmentarzyska tej kultury. Stanowi element popularyzacji wyników badań archeologicznych oraz dziedzictwa mieszkańców Pomorza z epoki żelaza. Historię skansenu oraz informacje o prowadzonych tam działaniach znajdziesz na stronie: https://skansentrzebiatkowa.pl/
Odkryte w 2001 roku miejsce było w latach 2002–2006 przedmiotem systematycznych badań wykopaliskowych prowadzonych przez Muzeum w Lęborku. Odkryto 77 pochówków ciałopalnych, z których pozyskano 198 popielnic oraz liczne naczynia towarzyszące. Większość grobów miała formę charakterystycznych dla kultury pomorskiej grobów skrzynkowych, budowanych z kamiennych płyt.
Popielnice z Trzebiatkowej reprezentują późny etap rozwoju kultury pomorskiej i ukazują bogactwo form oraz ornamentyki naczyń wykorzystywanych jako urny pogrzebowe. Stanowią cenne źródło wiedzy o obrzędowości pogrzebowej ludności zamieszkującej Pomorze we wczesnej epoce żelaza oraz inspirację dla współczesnych rekonstrukcji historycznych i badań nad dawnym garncarstwem.
Górną część popielnicy zdobi schematycznie opracowana twarz, otoczona starannie wykonanym ornamentem jodełkowym. Kompozycję dopełnia charakterystyczna dla popielnic kultury pomorskiej pokrywka, tworząca z naczyniem spójną całość.
Szczególną uwagę przyciąga umieszczona na brzuścu popielnicy scena przedstawiająca jeźdźca dosiadającego konia. Postać ukazano w sposób schematyczny, jednak z dużą dbałością o najważniejsze elementy kompozycji. Głowę przedstawiono w formie promienistego okręgu, a obok jeźdźca widoczne są dwie włócznie. Mimo uproszczonej formy cała scena pozostaje czytelna i należy do najbardziej charakterystycznych przedstawień figuralnych znanych z popielnic twarzowych kultury pomorskiej.
Wśród najczęściej przywoływanych interpretacji znajdują się: symboliczna podróż zmarłego do świata przodków, przedstawienie wojownika lub bohatera o szczególnym znaczeniu dla dawnej społeczności oraz motywy nawiązujące do symboliki solarnej. Badacze podchodzą do interpretacji tej sceny z dużą ostrożnością, podkreślając, że proponowane wyjaśnienia mają charakter hipotez. Wynika to przede wszystkim z braku źródeł pisanych oraz niemożności jednoznacznego odczytania symboliki pozostawionej przez ludność kultury pomorskiej.
Osobiście interpretuję tę scenę jako symboliczną podróż Słońca. Jeździec z promienistą głową jest dla mnie uosobieniem jego nieustannej wędrówki po niebie, a obecność włóczni odczytuję jako symbol oręża do nieustannej walki dnia z nocą, aby każdego dnia ponownie wznieść się ponad horyzont. Jest to jednak wyłącznie moja interpretacja. Rzeczywiste znaczenie tej sceny pozostaje nieznane i być może jego pełne odczytanie wciąż pozostaje przed nami.
Odczytywanie symboliki tych przedstawień przypomina nieco analizę wiersza, ale także próbę odczytania historii zapisanej w schematycznym języku znaków. Nie wiemy, jakie znaczenie nadawali im ich twórcy, możemy jednak przypuszczać, że nie były to przypadkowe motywy, lecz elementy większego systemu symbolicznego, którego pełnego znaczenia dziś już nie znamy.
Dowiedz się więcej o Kulturze Pomorskiej z artykułu: Kultura Pomorska – Dziedzictwo twarzy zapisanych w glinie
Opracowanie: Krzysztof Dziewientkowski Rekonstrukcja: Krzysztof Dziewientkowski
Data: 06.08.2026
Źródło: Pruska, M., red. 2006. Cmentarzysko ludności kultury pomorskiej. Trzebiatkowa, gmina Tuchomie, województwo pomorskie. Lębork: Muzeum w Lęborku.
