Twarz młodej kobiety – popielnica kultury pomorskiej z Binina

Jesienią 1954 roku, podczas orki, Mieczysław Ren natrafił na czworoboczną konstrukcję z łupanych płyt. Pod ziemią znajdował się grób, który przez ponad dwa tysiące lat pozostawał niewidoczny. Dopiero przypadkowe odkrycie podczas prac polowych pozwoliło ponownie ujawnić jego obecność.

W jego wnętrzu znajdowały się popielnice kultury pomorskiej, datowane na etap rozkwitu kultury pomorskiej, V–IV wiek p.n.e. Po badaniach archeologicznych zabytki trafiły do Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, gdzie do dziś można je oglądać na stałej wystawie poświęconej pradziejom Wielkopolski. Wśród nich znalazła się jedna z urn, której ceramiczna twarz i rytowany wizerunek szpili stały się podstawą współczesnej rekonstrukcji.

Naczynie ma jajowaty brzusiec, słabo wyodrębnione dno i krótką, lekko zaznaczoną szyjkę. Pod jej wylewem umieszczono uproszczone przedstawienie ludzkiej twarzy, wypukłe oczy i nos. Po znajdujących się pierwotnie po bokach uszach zachowały się jedynie niewielkie ślady.

Powierzchnię naczynia zdobi rytowany i punktowany ornament. U nasady szyjki biegną dwie poziome linie utworzone z głęboko odciśniętych dołków. Na froncie, poniżej największego załomu brzuśca, przedstawiono szpilę z główką spiralną. Poniżej niej umieszczono dwa pionowe szeregi dołków. W dolnej części naczynia, po bokach, widoczne są natomiast schematyczne przedstawienia opuszczonych rąk.

Oryginalna popielnica miała gładką, lśniącą, czarną powierzchnię. Zachowała się w stanie silnie zniszczonym, dlatego jej pierwotną wysokość można określić jedynie w przybliżeniu na około 23 cm. Średnica naczynia wynosiła około 25 cm.

Rekonstrukcja odtwarza przede wszystkim formę i dekorację naczynia, charakterystyczną twarz, układ punktowanych ornamentów oraz niezwykły motyw szpili z główką spiralną umieszczony na froncie. Połączenie przedstawienia ludzkiej postaci z wizerunkiem przedmiotu należącego do stroju nadaje tej popielnicy szczególny charakter.

W jej wnętrzu znajdowały się przepalone szczątki ludzkie oraz pozostałości wyposażenia grobowego. Wśród nich wymieniono wisiorek, brązowe spiralki oraz fragmenty stopionych paciorków szklanych. Na kościach czaszki stwierdzono także zielone przebarwienia, będące śladem kontaktu z przedmiotami wykonanymi z brązu. Późniejsze badania antropologiczne pozwalają ostrożnie określić pochowaną osobę jako młodą kobietę.

Są to drobne, ale niezwykle wymowne ślady pochówku. Stopione szkło i zielone przebarwienia na kościach pozwalają przypuszczać, że część ozdób znalazła się przy zmarłej podczas kremacji, a następnie wraz z przepalonymi kośćmi trafiła do popielnicy. Dzięki nim ceramiczne naczynie przestaje być tylko przedstawieniem ludzkiej twarzy. Staje się także śladem konkretnej osoby, której szczątki i pozostałości osobistych ozdób zostały złożone w jego wnętrzu.

Twarz i przedstawienie szpili tworzą na powierzchni naczynia niezwykłą kompozycję. Nie są jednak jedynymi śladami osoby, dla której wykonano tę popielnicę. Ceramiczne przedstawienie i rzeczywiste przedmioty związane ze zmarłą spotykają się więc w jednym zabytku: pierwsze zostało zapisane na jego powierzchni, drugie pozostało wewnątrz, razem z przepalonymi szczątkami i pozostałościami jej ozdób.

Dowiedz się więcej o Kulturze Pomorskiej z artykułu: Kultura Pomorska – Dziedzictwo twarzy zapisanych w glinie

Opracowanie: Krzysztof Dziewientkowski                                                                                                                                                              Rekonstrukcja: Krzysztof Dziewientkowski
Data: 20.08.2026

Źródło:     

Łuka, L. J. 1958. Nowe cmentarzyska kultury pomorskiej w Wielkopolsce. Fontes Archaeologici Posnanienses 8–9: 150–178.
Dostęp online: PDF artykułu

Malinowski, A. 1966. Ekspertyza antropologiczna przepalonych kości ludzkich z wybranych popielnic ludności kultury pomorskiej. Wiadomości Archeologiczne 32 (1–2): 25–30.
Dostęp online: PDF publikacji