Wozem za światy. Popielnica z Trzebiatkowa
Rekonstrukcja wykonana została w 2016 roku na podstawie popielnicy odkrytej w Trzebiatkowej (gmina Tuchomie, woj. pomorskie), na jednym z ciekawszych cmentarzysk ludności kultury pomorskiej. Powstała dla Skansenu Starożytnego Cmentarzyska Kultury Pomorskiej, jedynego w Polsce obiektu prezentującego zrekonstruowane cmentarzysko tej kultury. Stanowi element popularyzacji wyników badań archeologicznych oraz dziedzictwa mieszkańców Pomorza z wczesnej epoki żelaza.
Więcej informacji o Skansenie Starożytnego Cmentarzyska Kultury Pomorskiej można znaleźć na stronie: https://skansentrzebiatkowa.pl/
Odkryte w 2001 roku stanowisko było w latach 2002–2006 przedmiotem systematycznych badań wykopaliskowych prowadzonych przez Muzeum w Lęborku. Odkryto 77 obiektów różnej konstrukcji, wśród których dominowały kamienne groby skrzynkowe. W ich wnętrzu umieszczano od jednej do sześciu popielnic. Łącznie z cmentarzyska pozyskano niemal 200 popielnic oraz liczne naczynia towarzyszące.
Cmentarzysko, z którego pochodzi wzór tej popielnicy, datowane jest na ok. 300–200 r. p.n.e., czyli na końcową fazę etapu rozkwitu i początek etapu zanikania kultury pomorskiej. Ukazuje bogactwo form oraz ornamentyki naczyń wykorzystywanych jako urny pogrzebowe. Stanowi cenne źródło wiedzy o obrzędowości pogrzebowej ludności zamieszkującej Pomorze we wczesnej epoce żelaza oraz inspirację dla współczesnych rekonstrukcji historycznych.
Naczynie to w niezwykły sposób łączy formę antropomorficzną z przestrzenią dla opowieści. W górnej części szyjki umieszczono plastyczne, zindywidualizowane rysy ludzkiej twarzy, w tym wyraźnie zarysowany nos, usta oraz oczy. Całość dopełnia stylizowana pokrywka przypominająca nakrycie głowy, której powierzchnię zdobi gęsty motyw jodełki, wprowadzający porządek i symetrię w górną partię naczynia.
Prawdziwym sercem tego zabytku jest jednak dekoracja pokrywająca środkową część. Nie jest to prosty, statyczny ornament, lecz rozbudowana scena narracyjna, która tworzy spójną opowieść. Wyryta scena ukazuje postać na czterokołowym wozie z dyszlem, zaprzężonym w parę koni. Przed wozem i za nim przedstawiono dodatkowe sylwetki zwierząt, które badacze interpretują jako luźno biegnące wierzchowce. Jest to jedno z nielicznych i niezwykle rzadkich przedstawień narracyjnych tego typu w skali kultury pomorskiej, w której motywy figuralne pojawiały się sporadycznie. Kompozycję uzupełniają dodatkowe motywy geometryczne oraz pasy jodełkowe, porządkujące rytm całej dekoracji.
Narracja nie jest prostym zapisem ówczesnej techniki podróżowania czy codzienności. Współcześni badacze interpretują tę scenę jako głęboko symboliczny zapis drogi w nieznane. W kontekście sepulkralnym staje się ona wizualizacją ostatecznego przejścia, rytualnym wozem sunącym w zaświaty, uroczystą procesją lub symboliczną wędrówką pod opieką zwierząt. Zaprzężone w ten wóz konie posiadały we wczesnej epoce żelaza na Pomorzu najwyższy, sakralny status i były kluczowym elementem wierzeń elit o życiu pozagrobowym.
Patrząc na tę utrwaloną w glinie scenę, wciąż można dostrzec symbolikę dawnych wierzeń i dramat ostatecznego przejścia, który dla społeczności sprzed dwóch tysięcy lat był czymś tak samo realnym, jak otaczający ich świat.
Ta popielnica ma własną historię, ale jej opowieść nie zaczyna się ani nie kończy w jednej urnie. Jeśli chcesz zobaczyć, jaki świat kryje się za tymi glinianymi naczyniami, zajrzyj do artykułu o kulturze pomorskiej: Kultura Pomorska – Dziedzictwo twarzy zapisanych w glinie
Opracowanie: Krzysztof Dziewientkowski
Rekonstrukcja: Krzysztof Dziewientkowski
Pierwsza publikacja: 08 10 2016
Ostatnia aktualizacja:
Źródło:
Pruska, M., red. 2006. Cmentarzysko ludności kultury pomorskiej. Trzebiatkowa, gmina Tuchomie, województwo pomorskie. Lębork: Muzeum w Lęborku. Dostęp online: Brak *
