Ptak z fragmentu bizantyjskiej misy

Fragment misy ściśle wiąże się z Nicaeą, jednym z ważnych ośrodków bizantyjskiej Bitynii. Miasto, znane dzisiaj jako İznik, leży w północno-zachodniej Turcji i w XII wieku należało do Cesarstwa Bizantyjskiego, którego stolicą był Konstantynopol. W 1204 roku uczestnicy IV krucjaty, pierwotnie zorganizowanej w celu odzyskania Ziemi Świętej, zdobyli jednak chrześcijańską stolicę cesarstwa. Do ataku doprowadziło uwikłanie wyprawy w konflikt o bizantyjski tron oraz spór o niespłacone zobowiązania finansowe. W następstwie tych wydarzeń Cesarstwo Bizantyjskie rozpadło się na kilka ośrodków władzy. Jednym z nich było Cesarstwo Nicejskie, którego stolicą została Nicaea. W 1261 roku jego władcy odzyskali Konstantynopol, przywracając tam władzę Cesarstwa Bizantyjskiego.

Badania nad ceramiką bizantyjską w Nicaei, obejmowały między innymi rozpoznanie miejscowej produkcji oraz warsztatów ceramicznych. Publikacja Véronique François, poświęcona warsztatom ceramiki bizantyjskiej w Nicée/Izniku, przedstawia zachowane fragmenty naczyń, pozwalające analizować ich formę oraz dekorację.

Fragment pochodzi z zespołu ceramiki datowanego na okres od XII do pierwszej połowy XIII wieku. Przy ustalaniu chronologii brano pod uwagę cechy naczyń, między innymi ich formę i sposób dekoracji, a także kontekst znaleziska.

Bezpośrednią podstawą tej rekonstrukcji jest zachowana środkowa część bizantyjskiej misy wykonanej w technice sgraffito, na którym widoczne jest przedstawienie ptaka. Na podstawie tego fragmentu opracowano rekonstrukcję formy naczynia, z zachowaniem charakterystycznego układu kompozycji oraz sposobu prowadzenia ornamentu.

W centrum zachowanego przedstawienia znajduje się sylwetka ptaka o wyraźnie wydłużonej szyi. Cecha ta może wskazywać na przedstawienie ptaka związanego ze środowiskiem wodnym. Wśród możliwych interpretacji można rozważyć kaczkę, gęś lub inne ptactwo wodne. Brak wyraźnie zachowanego, charakterystycznego dzioba nie pozwala jednak na pewną identyfikację gatunkową.

Przedstawienia ptaków należą do repertuaru figuralnego bizantyjskiej ceramiki szkliwionej. Ich sylwetki bywają silnie uproszczone i podporządkowane kompozycji naczynia, dlatego identyfikacja konkretnego gatunku nie zawsze jest możliwa. W przypadku tego fragmentu szczególnie interesująca pozostaje sama forma ptaka: wydłużona szyja, uproszczona głowa i podporządkowanie sylwetki dekoracyjnej kompozycji misy.

Przedstawiona rekonstrukcja nie jest kopią naczynia zachowanego w całości. Jest próbą odtworzenia jego formy i dekoracji na podstawie fragmentu, który przetrwał do naszych czasów. To właśnie ten niewielki zachowany wycinek powierzchni pozwala dziś odczytać część kompozycji, która pierwotnie obejmowała znacznie większą powierzchnię naczynia.

Jeśli ten talerz wzbudził Twoją ciekawość, warto spojrzeć na niego szerzej. Za rytowanym obrazem kryje się bowiem nie tylko kunszt dawnego rzemiosła, lecz także historia techniki, epoki i świata, w którym sgraffito potrafiło opowiadać znacznie więcej, niż widać na pierwszy rzut oka. Sgraffito – Starożytna zdrapka która przetrwała do dziś

Opracowanie: Krzysztof Dziewientkowski
Rekonstrukcja: Krzysztof Dziewientkowski
Pierwsza publikacja: 08 10 2026
Ostatnia aktualizacja: 

Źródło:

François, Véronique. 1997. „Les ateliers de céramique byzantine de Nicée/Iznik et leur production (Xe–début XIVe siècle)”. Bulletin de Correspondance Hellénique 121/1: 411–442. Dostęp online: Les ateliers de céramique byzantine de Nicée/Iznik et leur production (Xe-début XIVe siècle) – Persée (persee.fr)

Meschini M., 2007, 1204 – tajemnica IV wyprawy krzyżowej i podboju Konstantynopola, przeł. M. Myczkowski, Kielce: Wydawnictwo Jedność.