Misa bizantyjska z Chersonezu, XII – początek XIII wieku

Pierwszy egzemplarz wykonałem w kwietniu 2012 roku. Zachowany przeze mnie egzemplarz ma na spodzie własnoręcznie umieszczoną datę wykonania, dzięki czemu dokładnie wiem, kiedy powstała ta pierwsza rekonstrukcja. Była to zarazem moja pierwsza próba wykonania naczynia w technice sgraffito, połączonej z malowaniem i szkliwieniem.

Jeszcze nie przypuszczałem, że fotografia i strona, na której się oparłem, z czasem przestaną być dostępne. Od tamtej pory nie udało mi się ponownie dotrzeć do tego materiału w sieci.

Rekonstrukcja powstała na podstawie fotografii bizantyjskiej misy, którą w 2012 roku znalazłem w materiale dotyczącym zabytków Narodowego Rezerwatu „Chersonez Taurydzki” w Sewastopolu, wpisanego w 2013 roku na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Przedstawienie obejmuje stylizowane ptaki, wśród których widoczne są również formy odczytywane jako jaja, elementy geometryczne oraz motywy roślinne rozmieszczone w obrębie kompozycji. Sposób ujęcia ptaków wpisuje się w stylistykę bizantyjskiej dekoracji i ceramiki sgraffito. Część dekoracji została wyryta, pozostałe partie wykonano przy użyciu zielonej angoby. Całość zdobienia na wewnętrznej stronie naczynia pokryta jest bezbarwnym, transparentnym szkliwem.

Brak możliwości ponownego odnalezienia źródła, na podstawie którego wykonałem tę rekonstrukcję, nie jest przypadkowy. Po 2014 roku sytuacja Chersonezu zmieniła się zasadniczo. Ukraina utraciła możliwość sprawowania skutecznej kontroli nad tym miejscem, a dostęp do jego stanowiska, zbiorów i dokumentacji został ograniczony. Dawne serwery muzeum zostały przejęte, a dostępna dziś pod tym adresem strona pokazuje już inną rzeczywistość, odsyłając do nowej wersji serwisu.

W kolejnych latach dochodziło również do przemieszczania zabytków poza Krym. W 2023 roku ponad 200 obiektów z Chersonezu prezentowano na wystawie „Złoto Bizancjum” w Wielkim Nowogrodzie. Wśród nich znajdowały się między innymi zabytki wykonane z gliny.

W 2026 roku Chersonez został wpisany przez UNESCO na Listę światowego dziedzictwa w zagrożeniu. Wśród wskazanych zagrożeń znalazły się między innymi rozległe wykopaliska archeologiczne oraz usuwanie zabytków z terenu stanowiska.

Nie wiem, jaki jest obecny los misy widocznej na fotografii, na podstawie której wykonałem swoją rekonstrukcję. Nie udało mi się również ponownie odnaleźć pierwotnego materiału, w którym ta fotografia była opublikowana.

Podczas ponownych poszukiwań związanych z opisem, który właśnie powstaje, natrafiłem na ceramiczne naczynie z Amulu w Iranie, datowane przez Benaki Museum na XI–XII wiek. Jego dekoracja wykazuje uderzające podobieństwa do motywów obecnych na rekonstruowanej misie.

Nie jest to źródło, na podstawie którego powstała rekonstrukcja, ale ważny przykład porównawczy. Muzeum wskazuje przy tym, że był stosowany od wschodniego Śródziemnomorza i Bizancjum, a następnie pojawiał się dalej na wschód, między innymi w Iranie, Afganistanie i Azji Środkowej.

CDN…